Thymele Logo
Search

επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός] [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Παραστασιακό γεγονός του θεάτρου, του χορού και των υβριδικών σκηνικών μορφών, κατά το οποίο εκτελούνται ενώπιον κοινού δράσεις που προτάσσουν τη σωματική παρουσία και την ίδια την πράξη έναντι της μυθοπλασίας, χωρίς να αναπαρίσταται δραματικό κείμενο και χωρίς να προϋποτίθεται η ενσάρκωση δραματικών προσώπων.

Ανάπτυξη

Η επιτέλεση [performance], ως καλλιτεχνικό γεγονός, δηλώνει ένα είδος σκηνικής πράξης του θεάτρου, του χορού και των σύγχρονων υβριδικών θεαμάτων, το οποίο ορίζεται σε αντιδιαστολή προς τη θεατρική παράσταση. Οι δημιουργοί, οι θεατρικοί οργανισμοί και η κριτική προκρίνουν τον χαρακτηρισμό επιτέλεση όταν το γεγονός δεν αναπαριστά δραματικό κείμενο, δεν αναπτύσσει πλοκή και δεν απαιτεί πάντα την ενσάρκωση δραματικών προσώπων. Το βάρος μετατοπίζεται από τη μυθοπλασία στην πράξη που συντελείται ενώπιον του κοινού, στο σώμα που την εκτελεί και στον χρόνο που αυτή διαρκεί. Σε ευρύτερη χρήση, που καθιέρωσαν οι παραστασιακές σπουδές, η επιτέλεση δηλώνει κάθε πλαισιωμένη συμπεριφορά που εκτελείται ενώπιον άλλων, από την τελετουργία και τον αθλητισμό έως τις πράξεις της καθημερινής ζωής.


Η επιτέλεση ως καλλιτεχνικό γεγονός κατάγεται από την τέχνη της επιτέλεσης [performance art], η οποία διαμορφώθηκε από τη δεκαετία του 1960 στο πεδίο των εικαστικών τεχνών, με το σώμα του καλλιτέχνη / της καλλιτέχνιδας ως υλικό του έργου. Δημιουργοί του θεάτρου και του χορού μετέφεραν τις αρχές της στη σκηνή και μετατόπισαν το βάρος από το εικαστικό αντικείμενο στη σκηνική δράση, στον ρυθμό και στη σχέση με το κοινό. Η Josette Féral [Ζοζέτ Φεράλ], στο άρθρο "Performance and Theatricality: The Subject Demystified" [«Επιτέλεση και θεατρικότητα: Το απομυθοποιημένο υποκείμενο»] (1982), αναγνώρισε στην επιτέλεση ένα θέατρο μη αφηγηματικό και μη αναπαραστατικό και την αξιοποίησε για να αναθεωρήσει την έννοια της θεατρικότητας. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν], στο Postdramatisches Theater [Μεταδραματικό θέατρο] (1999), περιέγραψε ένα θέατρο που προτάσσει την παρουσία έναντι της αναπαράστασης και τη διαδικασία έναντι του αποτελέσματος. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε], στην Ästhetik des Performativen [Αισθητική του επιτελεστικού] (2004), θεμελίωσε την επιτέλεση στην ενσώματη συμπαρουσία [leibliche Ko-Präsenz] επιτελεστών / επιτελεστριών και θεατών: η επιτέλεση δεν είναι έργο [Werk] αλλά γεγονός [Ereignis], που αναδύεται από την αμοιβαία επίδραση σκηνής και πλατείας σε έναν αυτοποιητικό βρόχο ανάδρασης [autopoietische feedback-Schleife].


Πρώτη πτυχή της επιτέλεσης είναι το καθεστώς του προσώπου επί σκηνής. Ο επιτελεστής / η επιτελέστρια δεν υποδύεται έναν ψυχολογικά διαμορφωμένο χαρακτήρα, αλλά εκτίθεται ως ο εαυτός του / της ή λειτουργεί ως μορφή και εικόνα. Η αυτοπρόσωπη παρουσία είναι συχνό, όχι όμως αναγκαίο γνώρισμα. Αντιπροσωπευτικές είναι οι ομάδες που προήλθαν από το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Θεατρολογίας [Institut für Angewandte Theaterwissenschaft] του Γκίσσεν: οι She She Pop [Σι Σι Ποπ] ανέβηκαν στη σκηνή του Testament [Διαθήκη] (2010) μαζί με τους πατέρες τους, ενώ οι Rimini Protokoll [Ρίμινι Προτοκόλ] ανέθεσαν τη σκηνή σε «ειδικούς της καθημερινής ζωής» [Experten des Alltags]. Στον χορό, ο Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], στο έργο του Véronique Doisneau (2004), παρουσίασε μια χορεύτρια του Μπαλέτου της Όπερας του Παρισιού ως τον εαυτό της, να αφηγείται η ίδια την εργασία της. Στο έργο του Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] τα δύο σχήματα συνυπάρχουν: στο Storia dell'Africa contemporanea vol. III [Ιστορία της σύγχρονης Αφρικής, τόμος III] (2009) εμφανίστηκε ο ίδιος με τα παιδιά του, ενώ στην Ανθρώπινη χρήση ανθρώπινων όντων [Uso umano di esseri umani] (2014) οι επιτελεστές / οι επιτελέστριες ενσάρκωσαν τις μορφές της Ανάστασης του Λαζάρου [Resurrezione di Lazzaro] του Giotto [Τζόττο] ως ζωντανούς πίνακες και όχι ως δραματικούς χαρακτήρες.


Δεύτερη πτυχή είναι η πραγματικότητα της δράσης. Οι πράξεις της επιτέλεσης συντελούνται πραγματικά και επιδρούν στα σώματα, αντί να προσποιούνται ότι συντελούνται. Ο χρόνος της συμπίπτει συχνά με τον πραγματικό χρόνο της εκτέλεσης, με την κόπωση, την επανάληψη και την αντοχή που αυτός συνεπάγεται. Ενδεικτικά, ο Jan Fabre [Γιαν Φαμπρ] παρουσίασε το 1982 το οκτάωρο This is theatre like it was to be expected and foreseen [Αυτό είναι θέατρο όπως ήταν αναμενόμενο και προβλεπόμενο], που εισήγαγε στη σκηνή την πραγματική δράση και τον πραγματικό χρόνο. Οι Forced Entertainment [Φορστ Εντερτέινμεντ] του Σέφιλντ ανέπτυξαν επιτελέσεις διάρκειας [durational performances], όπως το Speak Bitterness [Πικρές εξομολογήσεις] (1994), που διαρκεί έξι ώρες και επιτρέπει στο κοινό να προσέρχεται και να αποχωρεί ελεύθερα. Η υλικότητα της δράσης προκύπτει επίσης από την αναμέτρηση του σώματος με ένα υλικό: η Phia Ménard [Φία Μενάρ] αναμετράται χωρίς τη μεσολάβηση του λόγου με τον πάγο που λιώνει στο P.P.P. (2008), πρώτο έργο του κύκλου Pièces de glace [Έργα πάγου] της Compagnie Non Nova [Κομπανί Νον Νόβα].


Στον χορό η επιτέλεση συνδέθηκε με την αμφισβήτηση της δεξιοτεχνίας και της ταύτισης του χορού με την αδιάκοπη κίνηση. Ο André Lepecki [Αντρέ Λεπέκι], στο Exhausting Dance [Εξαντλώντας τον χορό] (2006), μελέτησε χορογράφους που ανέστειλαν τη ροή της κίνησης και έστρεψαν την προσοχή στην ακινησία, στην παρουσία και στους μηχανισμούς της αναπαράστασης. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελεί το Umwelt [Περιβάλλον] (2004) της Maguy Marin [Μαγκύ Μαρέν], όπου εννέα επιτελεστές / επιτελέστριες εμφανίζονται και εξαφανίζονται ανάμεσα σε κινητά κατοπτρικά πάνελ, επαναλαμβάνοντας καθημερινές χειρονομίες στη θέση χορευτικών βημάτων. Η Florentina Holzinger [Φλορεντίνα Χόλτσινγκερ] υπέβαλε την πειθαρχία του ρομαντικού μπαλέτου στη δοκιμασία πραγματικών ακροβατικών [stunts] στο TANZ. Eine sylphidische Träumerei in Stunts [Χορός. Μια συλφιδική ονειροπόληση σε ακροβατικά] (2019), έργο που επιλέχθηκε το 2020 στο Theatertreffen του Βερολίνου, τον κατεξοχήν θεσμό του γερμανόφωνου θεάτρου.


Τρίτη πτυχή είναι η σχέση με το κοινό και με τον χώρο. Η συμπαρουσία καθιστά τους θεατές συμμέτοχους του γεγονότος: η προσοχή, η αντίδραση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η άμεση παρέμβασή τους επηρεάζουν την πορεία της επιτέλεσης. Ενδεικτικά, στο Gob Squad's Kitchen [Η κουζίνα των Gob Squad] (2007) οι Gob Squad [Γκομπ Σκουόντ] αναπαρήγαγαν ταινίες του Andy Warhol [Άντυ Γουώρχολ] και παρέδιδαν σταδιακά τη θέση τους σε θεατές. Για τον ίδιο λόγο η επιτέλεση αναζητά συχνά χώρους που αναδιατάσσουν τη σχέση σκηνής και πλατείας, όπως εκθεσιακούς χώρους, εγκαταλελειμμένα κτίρια και ευρεθέντες χώρους της πόλης.


Στην Ελλάδα η επιτέλεση ως καλλιτεχνικό γεγονός αναπτύχθηκε κυρίως στην ανεξάρτητη σκηνή από τη δεκαετία του 2000, σε σχήματα που συνθέτουν συλλογικά το υλικό τους χωρίς προϋπάρχον δραματικό κείμενο. Η ομάδα Blitz [Μπλιτς] (2004) παρουσίασε τον Γαλαξία (2010), τετράωρη επιτέλεση με αυτοσχεδιασμό σε πραγματικό χρόνο, χωρίς διάλειμμα και με ελεύθερη προσέλευση και αποχώρηση του κοινού. Η ομάδα Nova Melancholia [Νόβα Μελανχόλια] (2007), στον πυρήνα της οποίας βρίσκονται σήμερα ο Βασίλης Νούλας και ο Κώστας Τζημούλης, αντλεί το υλικό της από λογοτεχνικά, φιλοσοφικά και εικαστικά έργα και το παρουσιάζει συχνά σε ευρεθέντες χώρους, όπως στο Spleen [Σπλην], σε διαμέρισμα της οδού Ασκληπιού. Ο Τύπος και η θεατρολογική βιβλιογραφία χαρακτηρίζουν τις δημιουργίες αυτές άλλοτε επιτελέσεις και άλλοτε παραστάσεις, γεγονός που φανερώνει τη ρευστότητα της διάκρισης.


Τα όρια ανάμεσα στην επιτέλεση και στη θεατρική παράσταση παραμένουν διαπερατά. Πολλά γνωρίσματα της επιτέλεσης μεταφέρθηκαν στο μεταδραματικό θέατρο, ενώ αρκετές επιτελέσεις απέκτησαν σταθερή μορφή, περιοδεύουν όπως οι παραστάσεις και φιλοξενούνται σε θέατρα και φεστιβάλ, στο ίδιο πρόγραμμα με αυτές. Κριτήριο της διάκρισης δεν είναι ο χώρος ούτε η διάρκεια, αλλά η σχέση με την αναπαράσταση: η επιτέλεση προτάσσει την πραγματική δράση και την παρουσία των σωμάτων «εδώ και τώρα» έναντι της μυθοπλασίας.

Αγγλικά
performance
Γαλλικά
performance, la
Γερμανικά
Performance, die
Ιταλικά
performance, la

Σχετικοί όροι

σωματική τέχνη, χάπενινγκ, θέατρο του πραγματικού, θέατρο τεκμηρίωσης, χοροθέατρο, ζωντανότητα, εννοιακός χορός

Μη προτεινόμενοι όροι

περφόρμανς, παραστασιακή δράση

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Inherited from surrealist practices in the twenties, as RoseLee Goldberg has shown in her book, Performance, artistic performance enjoyed quite a boom in the fifties, especially in the wake of the experiments of Allan Kaprow and John Cage. Conceived as an art-form at the juncture of other signifying practices as varied as dance, music, painting, architecture, and sculpture, performance seems paradoxically to correspond on all counts to the new theatre invoked by Artaud; […] a non-narrative and non-representational theatre."


«Κληροδοτημένη από τις υπερρεαλιστικές πρακτικές της δεκαετίας του 1920, όπως έδειξε η RoseLee Goldberg στο βιβλίο της Performance, η καλλιτεχνική επιτέλεση γνώρισε μεγάλη άνθηση τη δεκαετία του 1950, ιδίως στον απόηχο των πειραματισμών του Allan Kaprow και του John Cage. Ως μορφή τέχνης που συνελήφθη στη συμβολή άλλων σημαινουσών πρακτικών, τόσο διαφορετικών όσο ο χορός, η μουσική, η ζωγραφική, η αρχιτεκτονική και η γλυπτική, η επιτέλεση φαίνεται παραδόξως να αντιστοιχεί από κάθε άποψη στο νέο θέατρο που επικαλέστηκε ο Artaud· […] ένα θέατρο μη αφηγηματικό και μη αναπαραστατικό.»

Η θεατρολόγος Josette Féral [Ζοζέτ Φεράλ] τοποθετεί την καταγωγή της επιτέλεσης στις υπερρεαλιστικές πρακτικές και στους πειραματισμούς των Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου] και John Cage [Τζων Κέιτζ], δηλαδή στη συμβολή των εικαστικών τεχνών, της μουσικής και του χορού. Διαπιστώνει ότι η επιτέλεση αντιστοιχεί στο νέο θέατρο που οραματίστηκε ο Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ], ένα θέατρο μη αφηγηματικό και μη αναπαραστατικό. Η παρατήρηση αυτή εξηγεί τη μετάβαση της επιτέλεσης από τον εικαστικό χώρο στη θεατρική σκηνή.

Féral, J. (1982). Performance and theatricality: The subject demystified (T. Lyons, Μετ.). Modern Drama, 25/1, σσ. 170–181. doi.org.... Βλ. σσ. 170–171.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ρεπορτάζ της εκπομπής aspekte του ZDF για το Testament [Διαθήκη] των She She…

Βίντεο του Festival TransAmériques για το 100% Montréal [100% Μόντρεαλ] των Rimini Protokoll…

Ρεπορτάζ της TGR RAI για την Ανθρώπινη χρήση ανθρώπινων όντων [Uso umano di esseri…

Η Phia Ménard [Φία Μενάρ] στο P.P.P., πρώτο έργο του κύκλου Pièces de glace

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το HAU1, πρώην Hebbel-Theater, στη Stresemannstraße του Βερολίνου, ένα από τα κτίρια του HAU Hebbel…

Οι Gob Squad [Γκομπ Σκουόντ] στο Gob Squad's Kitchen (You've Never Had It So Good)

Στιγμιότυπο από το TANZ. Eine sylphidische Träumerei in Stunts [Χορός. Μια συλφιδική ονειροπόληση σε…

Η ομάδα Nova Melancholia [Νόβα Μελανχόλια] στο επετειακό Marcel Duchamp, που παρουσιάστηκε από τις…

βασική

Arfara, K. (2014). Reframing the real: The Blitz Theatre Group and the awareness of time. Gramma: Journal of Theory and Criticism, 22/2, σσ. 147–161. ejournals.lib.auth.gr...

Féral, J. (1982). Performance and theatricality: The subject demystified (T. Lyons, Μετ.). Modern Drama, 25/1, σσ. 170–181. doi.org...

Fischer-Lichte, E. (2013). Θέατρο και μεταμόρφωση: Προς μια νέα αισθητική του επιτελεστικού (Ν. Σιουζουλή, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 2004)

Lehmann, H.-T. (2025). Μεταδραματικό θέατρο (Μ. Αγαθαγγελίδου, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 1999)

Lepecki, A. (2006). Exhausting dance: Performance and the politics of movement. London & New York: Routledge.

Noulas, V., Czirak, A., & Siouzouli, N. (Επιμ.). (2013). Melancholy and politics / Μελαγχολία και πολιτική [|Π|, περιοδική δίγλωσση έκδοση για τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες]. Αθήνα: Institute for Live Arts Research.

Siouzouli, N. (2014). Theorie und Theater: Eine melancholische Beziehung. Am Beispiel von Performances der Gruppe Nova Melancholia. Στο A. Hackel & M. Vollhardt (Επιμ.), Theorie und Theater: Zum Verhältnis von wissenschaftlichem Diskurs und theatraler Praxis (σσ. 139–149). Wiesbaden: Springer VS.

Tait, P. (2013). Ice burns: Identity fluidity and sensory body perception. Performance Research, 18/6, σσ. 81–88. doi.org...

Παπαλεξίου, Έ. (2009). Όταν ο λόγος μετατρέπεται σε ύλη: Romeo Castellucci / Socìetas Raffaello Sanzio. Αθήνα: Πλέθρον.

Σιουζουλή, Ν. (2023). Η μελαγχολία της αναπαράστασης. Σκηνή, 15, σσ. 154–167. doi.org...

συμπληρωματική

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996)

Dreysse, M., & Malzacher, F. (Επιμ.). (2008). Experts of the everyday: The theatre of Rimini Protokoll. Berlin: Alexander Verlag.

Etchells, T. (1999). Certain fragments: Contemporary performance and Forced Entertainment. London & New York: Routledge.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 2014)

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός].

MLA

«επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτέλεση [καλλιτεχνικό γεγονός].

1388